2008 - 2012
Het concept van detentiehuizen werd in België ontwikkeld als antwoord op de problematische gevangeniscontext. Sinds 1990 heerst er een algemeen gevoel dat veel aspecten van het gevangenissysteem in België falen: overbevolking van de gevangenissen, stakingen van het gevangenispersoneel (door personeelstekort en slechte werkomstandigheden), moeilijkheden voor hulp- en dienstverlening om de gevangenis binnen te komen, hoge recidivegraad (tot wel 70%) en kritiek van het Europees Comité voor de Preventie van Foltering (CPT). Na decennia van terechte kritiek op de dominante wijze waarop de vrijheidsberovende straf wordt uitgevoerd, formuleert VZW De Huizen een realistisch alternatief.
Het nieuw penitentiair paradigma van VZW De Huizen ontstond binnen het project ‘gedifferentieerde strafuitvoering’ van de Liga voor Mensenrechten. Dit project was een reactie op het eerste Belgische ‘Masterplan detentie en internering in humane omstandigheden’ uit 2008. Dat plan voorzag in vier nieuwe grote, onpersoonlijke panoptische gevangenissen, dewelke kopieën waren van modellen uit de 17de eeuw. De gevangenis van Haren was één van de aangekondigde nieuwe gevangenissen, die de grootste van België zou worden met een capaciteit van maar liefst 1190 plaatsen.
Na de aankondiging van het Masterplan vroeg professor Kristel Beyens (Vrije Universiteit Brussel, Crime & Society) aan gevangenisdirecteur Hans Claus om zijn visie te geven over de ‘gevangenis van de eenentwintigste eeuw’. Kort daarop verscheen in ‘Orde van de dag’ het artikel met als titel ‘Huizen’. Hier ontstond Hans Claus’ idee dat het beter zou zijn om 100 ‘gevangenissen’ te bouwen met een capaciteit van 10 plaatsen. Dit idee werd verder gesteund door de Liga voor Mensenrechten en journalisten en werd zo het uitgangspunt van het project ‘gedifferentieerde strafuitvoering’.
Daarnaast werd het project versterkt door de betrokkenheid van professor Ronald De Meyer (UGent - Ingenieurswetenschappen en architectuur). Het artikel dat verscheen in ‘Orde van de dag’ inspireerde hem om oefeningen voor studenten te organiseren. Binnen dat atelier werd een veelheid aan detentiehuizen ontworpen. Zijn bijdrage maakte het concept van detentiehuizen beter voorstelbaar en meer in lijn met hedendaagse opvattingen over duurzaamheid en milieuoverwegingen. Bovendien voegde hij een belangrijk nieuw aspect toe aan het concept, namelijk de interactie tussen een detentiehuis en de lokale gemeenschap. De inhoudelijke stuurgroep van het project bestond uit parlementairen van de Commissie Justitie van het Belgisch Parlement.
Diverse werkgroepen verdiepten zich in verschillende deelaspecten van het nieuwe paradigma zoals architectuur, personeel, internationale voorbeelden, kostenplaatje, juridische consequenties, hindernissen bij de realisatie, enzovoort. Aan de werkgroepen namen veel mensen met verschillende expertise deel, waaronder psychologen, criminologen, sociaal werkers, architecten, rechters, beleidsmakers en journalisten.
2012 - heden
Het project eindigde met de publicatie van het boek ‘Huizen, naar een duurzame penitentiaire aanpak’ en de oprichting van de VZW. Het boek werd gepubliceerd in verschillende talen en tracht het concept van detentiehuizen in detail en vanuit verschillende invalshoeken te benaderen. Daarnaast werd De Huizen officieel opgericht als een VZW met een algemene vergadering van ongeveer 50 mensen en tien partnerorganisaties: vzw Touché, Liga voor Mensenrechten, Moderator vzw, De Kiem, Bond zonder Naam vzw, ArmenTeKort, U-Turn, vzw Without Walls, De Rode Antraciet en Straatwoordenaar.
VZW De Huizen slaagde erin om detentiehuizen op de Belgische, politieke agenda te plaatsen. Dat gebeurde dankzij de politieke contacten die opgebouwd waren tijdens het eerdere project, de voortdurende persaandacht die de VZW opeiste, publicaties in allerlei vak- en verenigingstijdschriften, een onophoudelijke rij aan lezingen en talrijke tussenkomsten in publieke en academische debatten.
Ondertussen bleken ook de nieuwe gevangenissen de penitentiaire crisis niet op te lossen. De overbevolking en de slechte recidivecijfers bleven aanslepen. Toen de eerste kleinschalige huizen in de vorm van ‘transitiehuizen’ (huizen voor einde straf) en zogenaamde detentiehuizen voor kortgestraften (straffen onder drie jaar), een feit werden, groeide de brede erkenning voor het nieuwe paradigma.
Detentiehuizen werden opgenomen in het officiële Belgische penitentiaire beleid. Transitiehuizen kregen in 2018 een wettelijk kader via Wet op de Externe Rechtspositie. In 2024 werden ook detentiehuizen expliciet verankerd in de Basiswet van het gevangeniswezen.
Op uitnodiging van architect filosoof Gideon Boie (KU Leuven - Faculteit Architectuur) werd het Belgisch project al vroeg toegelicht in Amsterdam, waar een nieuwe megagevangenis ‘Zaanstad’ in de steigers stond. Op uitnodiging van bestuurslid Gerard De Coninck (+)( ULiège) gebeurde hetzelfde op een penitentiair congres in Parijs. Uit die contacten groeide de beweging RESCALED, die later tot de internationale iVZW RESCALED uitgroeide. Tijdens het Belgisch EU-voorzitterschap in 2024 slaagde RESCALED er in om kleinschalige detentie ook in het beleid van de Europese Unie te loodsen in de vorm van Council Conclusions.
VZW De Huizen blijft multidisciplinair verder werken aan het maatschappelijk draagvlak voor detentiehuizen. Ze verleent op elk niveau haar medewerking door middel van advies en participatie aan elk mogelijk initiatief dat kleinschalige detentie wil realiseren. Ze rust niet tot de poorten van de laatste gevangenis dicht gaan en de strafuitvoering op mensenmaat, met respect voor het sociaal karakter van dader en slachtoffer wordt georganiseerd. Ze bouwt op die manier mee aan de duurzame en inclusieve samenleving van morgen.
Mijlpalen
2012 – Eerste politieke vertaling van het concept
Op 10 oktober 2012 werd in de Kamer van Volksvertegenwoordigers een voorstel van resolutie ingediend voor een proefproject rond gedifferentieerde strafuitvoering. Daarmee kreeg het concept van kleinschalige detentie voor het eerst een concrete politieke vertaling.
Bekijk het voorstel van resolutie
2013 – Solidariteitsprijs De Standaard
VZW De Huizen werd laureaat van de Solidariteitsprijs van De Standaard. De prijs zorgde voor brede publieke aandacht voor het concept van detentiehuizen.
2014 – Bouwmeester Label 004
Het project Detentiehuizen – maatschappelijke winst door schaalverkleining kreeg het Bouwmeester Label 004 van de Vlaamse Bouwmeester. Met dat label worden vernieuwende en beleidsrelevante ideeën uit de onderzoeks- en ontwerppraktijk ondersteund.
Meer over Bouwmeester Label 004
2015 – Detentiehuizen op de agenda van de Commissie Justitie
Op 8 juli 2015 werden detentiehuizen besproken in de Commissie voor Justitie van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Daarmee kwam het concept nadrukkelijker op de federale politieke agenda.
Bekijk het verslag van de Commissie Justitie
2016 – Start van Huizen on Tour
Met Huizen on Tour bracht VZW De Huizen het debat over een andere strafuitvoering naar een breder publiek. Via een combinatie van inhoud, sprekers en muziek volgden edities in Gent, Ieper, Zottegem, Brussel, Anzegem en Kortrijk.
2017 – Internationale voorstelling op het ICPA-congres
VZW De Huizen stelde het concept in Londen voor op het congres van de International Corrections and Prisons Association (ICPA), onder de titel Building better futures in better buildings. Het concept werd er gepresenteerd als een innovatief model voor rehabilitatie.
2018 – Prijs voor meest verdienstelijke criminologisch project
De Vereniging van Afgestudeerde Leuvense Criminologen (VALC) bekroonde VZW De Huizen als meest verdienstelijke criminologisch project, als erkenning voor de maatschappelijke en criminologische betekenis van het initiatief.
2019 – Lancering van de Europese RESCALED-beweging
Op 10 en 11 april 2019 kwamen organisaties en experts uit verschillende Europese landen samen om de RESCALED-beweging te lanceren. VZW De Huizen was mede-initiatiefnemer. RESCALED bouwt sindsdien verder aan de Europese beweging voor kleinschalige, gedifferentieerde en gemeenschapsgerichte detentie.
Lees het verhaal achter RESCALED